Jeśli jesteś w bezpośrednim niebezpieczeństwie, zadzwoń pod 112. Całodobowa, bezpłatna pomoc: 800 12 00 02 - Niebieska Linia, pogotowie dla osób doświadczających przemocy w rodzinie.

Pytanie z tytułu wraca w gabinecie regularnie, zwykle w formie: „czy to jeszcze normalna kłótnia, czy już przemoc?”. Granica bywa niejasna, bo przemoc rzadko zaczyna się od uderzenia. Zwykle zaczyna się od słów, na które łatwo znaleźć usprawiedliwienie.

Konflikt a przemoc - różnica jest w układzie sił

To najważniejsze rozróżnienie i zarazem najprostsze.

Konflikt jest symetryczny. Dwie osoby mają sprzeczne stanowiska, obie mogą je wyrazić, obie mogą wpłynąć na wynik. Kłótnia bywa ostra, ale nikt nie boi się drugiej strony.

Przemoc jest asymetryczna. Jedna osoba używa przewagi - fizycznej, ekonomicznej, emocjonalnej - żeby narzucić swoją wolę. Celem nie jest rozwiązanie sporu, lecz kontrola.

Stąd praktyczny sprawdzian, prostszy niż analizowanie pojedynczych zdarzeń:

• Czy boisz się reakcji tej osoby?
• Czy zmieniasz swoje zachowanie, żeby jej nie sprowokować?
• Czy zdarza ci się przepraszać za rzeczy, których nie zrobiłaś?
• Czy czujesz, że musisz uważać na to, co mówisz, we własnym domu?

Twierdzące odpowiedzi oznaczają, że nie chodzi już o różnicę zdań.

Dlaczego tak trudno odejść

Osoby z zewnątrz często pytają: „dlaczego ona po prostu nie odejdzie?”. Pytanie to pomija mechanizm opisany przez Lenore Walker jako cykl przemocy:

1. Narastanie napięcia. Rośnie drażliwość, pretensje, kontrola. Osoba krzywdzona zaczyna „chodzić na palcach”, próbując zapobiec wybuchowi.
2. Akt przemocy. Napięcie znajduje ujście.
3. Skrucha i zadośćuczynienie. Przeprosiny, obietnice, czasem prezenty i zapewnienia, że to się nie powtórzy. Ta faza bywa nazywana „miodowym miesiącem”.
4. Spokój - a po nim ponowne narastanie napięcia.

Faza trzecia jest kluczowa: to ona podtrzymuje nadzieję, że „ta prawdziwa” wersja partnera wróci na stałe. Z czasem fazy skruchy skracają się, a odstępy między aktami przemocy maleją.

Do tego dochodzą realne przeszkody: zależność finansowa, dzieci, wstyd, izolacja od bliskich, brak dokąd pójść, a często także obawa o bezpieczeństwo. Moment odejścia bywa najbardziej niebezpieczny - dlatego decyzję warto podejmować z kimś, kto pomoże przygotować plan, a nie w pojedynkę i pod wpływem emocji.

Formy przemocy

Fizyczna - działanie zagrażające uszkodzeniem ciała, niezależnie od tego, czy do niego doszło: popychanie, szarpanie, policzkowanie, uderzanie, duszenie, krępowanie, rzucanie przedmiotami, świadome stwarzanie zagrożenia.

Psychiczna i emocjonalna - najczęstsza i najtrudniejsza do udowodnienia: wyzwiska, poniżanie, groźby, zastraszanie, obwinianie, manipulowanie poczuciem winy, wmawianie choroby psychicznej, izolowanie od rodziny i znajomych, niszczenie ważnych przedmiotów, agresja wobec zwierząt domowych, kontrolowanie kontaktów i czasu.

Ekonomiczna - odbieranie zarobków, wydzielanie pieniędzy, zakaz pracy, zaciąganie zobowiązań na czyjeś nazwisko.

Seksualna - wymuszanie czynności seksualnych, także w małżeństwie i w związku.

Zaniedbanie - dotyczy szczególnie dzieci i osób zależnych: niezaspokajanie podstawowych potrzeb, brak opieki medycznej, obojętność wobec potrzeb emocjonalnych.

Podział jest umowny. W praktyce formy te występują razem, a psychiczna niemal zawsze towarzyszy pozostałym.

Przemoc wobec dzieci

Dziecko jest w sytuacji szczególnej, bo osoba krzywdząca jest jednocześnie tą, od której zależy jego bezpieczeństwo. Nie ma dokąd odejść i zwykle nie ma słów, żeby nazwać to, co się dzieje.

Sygnały, które powinny zwrócić uwagę dorosłych: nagła zmiana zachowania, lęk przed powrotem do domu, wycofanie lub przeciwnie - wybuchy agresji, regres rozwojowy, obrażenia o niejasnym pochodzeniu, nadmierna czujność wobec reakcji dorosłych.

Skutki krzywdzenia emocjonalnego ujawniają się często dopiero po latach - w postaci trudności w relacjach, niskiego poczucia wartości i problemów z rozpoznawaniem własnych potrzeb.

Co można zrobić

Jeśli doświadczasz przemocy. Nie musisz mieć dowodów ani pewności, że „to już przemoc”, żeby zadzwonić i porozmawiać. Warto zapisywać daty i przebieg zdarzeń, a obrażenia dokumentować - bezpłatne obdukcje wykonuje się w placówkach medycznych. Przemoc w rodzinie jest przestępstwem, a procedurę „Niebieskiej Karty” może uruchomić policja, pomoc społeczna, ochrona zdrowia lub szkoła.

Jeśli jesteś świadkiem. Najczęstszym błędem jest założenie, że to „sprawa rodzinna”. Zgłoszenie na 112 albo do ośrodka pomocy społecznej bywa jedyną interwencją z zewnątrz, na jaką osoba krzywdzona może liczyć.

Gdzie zadzwonić:

• 112 - bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia,
• 800 12 00 02 - Niebieska Linia, całodobowo i bezpłatnie,
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym, całodobowo,
• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży,
• ośrodek interwencji kryzysowej w miejscu zamieszkania.

Pomoc psychologiczna

Wyjście z sytuacji przemocowej to proces, a nie pojedyncza decyzja. Interwencja kryzysowa służy uporządkowaniu sytuacji i zaplanowaniu bezpiecznych kroków. Dalsza praca terapeutyczna dotyczy zwykle odbudowy poczucia własnej wartości, które przemoc systematycznie niszczy, oraz skutków długotrwałego życia w napięciu.

Jedno zdanie warto powtórzyć na koniec: odpowiedzialność za przemoc ponosi wyłącznie osoba, która ją stosuje - niezależnie od tego, co ją poprzedziło.

---

Źródła: Walker, L. (1979). The Battered Woman. Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”.