Bulimia: objawy, błędne koło i możliwości leczenia

Bulimia bywa mylona z brakiem silnej woli albo z „nieudanym odchudzaniem”. To nieporozumienie, które opóźnia szukanie pomocy nieraz o lata - bo prowadzi do wniosku, że wystarczy bardziej się postarać.

Bulimia jest zaburzeniem odżywiania związanym z nawracającymi napadami objadania się, zachowaniami kompensacyjnymi i nadmiernym wpływem wagi oraz sylwetki na samoocenę. Jednym z mechanizmów podtrzymujących trudność jest błędne koło restrykcji i napadów.

Błędne koło

U części osób restrykcje, napady i próby kompensowania jedzenia tworzą pętlę. Może ona wyglądać tak:

1. Restrykcja

   Dieta, pomijanie posiłków i sztywne zasady „wolno / nie wolno”.

2. Napad

   Objadanie z poczuciem utraty kontroli. Ograniczanie jedzenia może zwiększać głód i podatność na napady; znaczenie mają też emocje i inne czynniki.

3. Kompensacja

   Działania mające zapobiec przytyciu, np. prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, głodzenie się lub nadmierne ćwiczenia.

4. Wstyd i surowsze zasady

   Przekonanie, że następnym razem trzeba kontrolować jedzenie jeszcze ściślej, może prowadzić z powrotem do restrykcji.

↺ Surowsze zasady mogą ponownie nasilać ograniczanie jedzenia.

Zaostrzanie restrykcji może podtrzymywać napady. Dlatego w leczeniu tak ważny jest powrót do regularnego jedzenia. Pozwala pracować nad mechanizmem trudności, zamiast odpowiadać na kolejny napad jeszcze surowszą dietą.

Jakie czynniki mogą mieć znaczenie?

Na rozwój i utrzymywanie się bulimii mogą wpływać między innymi:

• niskie poczucie własnej wartości i uzależnienie samooceny od wagi oraz wyglądu,
• perfekcjonizm i sztywne myślenie „wszystko albo nic”,
• trudności w rozpoznawaniu i regulowaniu emocji - jedzenie staje się sposobem na napięcie,
• depresja, zaburzenia lękowe, cechy impulsywne,
• obciążenia rodzinne, w tym zaburzenia odżywiania u bliskich,
• doświadczenia przemocy fizycznej, emocjonalnej lub seksualnej,
• presja otoczenia i wzorce kulturowe dotyczące sylwetki.

Każda osoba ma inną historię. Podczas konsultacji specjalista sprawdza, które z tych czynników mają znaczenie w jej sytuacji.

Objawy bulimii

Psychiczne: samopoczucie zależne od wagi, uporczywe myśli o jedzeniu i wyglądzie, wstyd i poczucie winy po posiłkach, ukrywanie jedzenia, wycofanie z sytuacji towarzyskich związanych z jedzeniem, obniżony nastrój i niepokój.

Fizyczne: uszkodzenie szkliwa i próchnica, podrażnienie gardła i przełyku, obrzęk ślinianek dający zaokrąglenie policzków, zaburzenia miesiączkowania, sucha skóra, odwodnienie, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, bóle głowy, osłabienie.

Szczególnie groźne są zaburzenia elektrolitowe. Mogą być groźne dla życia, ponieważ niedobór potasu może prowadzić do zaburzeń rytmu serca. Z tego powodu przy bulimii wskazana jest równolegle konsultacja lekarska, nie tylko psychologiczna - pomoc psychologiczna nie zastępuje oceny stanu somatycznego.

Masa ciała bywa prawidłowa. Brak wyraźnej niedowagi jest jednym z powodów, dla których bulimia pozostaje niezauważona przez otoczenie, czasem latami.

Jak rozpoznaje się bulimię?

Rozpoznanie stawia specjalista, a nie kwestionariusz. Współczesne klasyfikacje opisują żarłoczność psychiczną (bulimia nervosa) jako nawracające epizody objadania się z poczuciem utraty kontroli, którym towarzyszą zachowania mające zapobiec przyrostowi masy ciała, przy samoocenie silnie uzależnionej od sylwetki i wagi.

W DSM-5-TR napady i zachowania kompensacyjne występują średnio co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące. ICD-11 stosuje inne wymagania czasowe. Lekarz lub psychoterapeuta ocenia objawy zgodnie z używaną klasyfikacją. Objawy poniżej progu również mogą wymagać leczenia - nie trzeba czekać, aż stan się nasili.

O czym opowiedzieć podczas konsultacji?

To nie jest test diagnostyczny. Nawet jedna trudność, zwłaszcza napady z utratą kontroli lub zachowania kompensacyjne, może być powodem do konsultacji:

• Czy myśli o jedzeniu, wadze i wyglądzie zajmują znaczną część twojego dnia?
• Czy zdarzają ci się epizody, w których jesz dużo i masz poczucie, że nie panujesz nad tym?
• Czy po takich epizodach podejmujesz działania, żeby nie przytyć?
• Czy jesz inaczej w samotności niż przy innych ludziach?
• Czy twoja samoocena zależy przede wszystkim od wagi i sylwetki?
• Czy kolejne diety kończą się załamaniem i poczuciem porażki?
• Czy odczuwasz wstyd lub winę po jedzeniu?

Jak leczy się bulimię?

Istnieją skuteczne formy leczenia bulimii. Poprawa jest możliwa, choć jej tempo i zakres różnią się między osobami.

U dorosłych zaleca się rozważenie wspomaganej samopomocy opartej na CBT, a gdy jest nieodpowiednia lub nieskuteczna - terapii poznawczo-behawioralnej skoncentrowanej na zaburzeniach odżywiania. U dzieci i młodzieży zalecana jest terapia rodzinna ukierunkowana na bulimię. Dobór leczenia wymaga oceny specjalisty. Praca dotyczy zwykle trzech rzeczy naraz: przywrócenia regularnego jedzenia, które może ograniczać podatność na napady; przekonań wiążących wartość osoby z wagą; oraz umiejętności radzenia sobie z emocjami bez sięgania po jedzenie. Bywa, że wskazane jest równoległe leczenie psychiatryczne, zwłaszcza gdy współwystępuje depresja.

Przy omdleniu, kołataniu serca, bólu w klatce piersiowej, krwistych wymiotach lub ciężkim odwodnieniu potrzebna jest pilna pomoc medyczna; w bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112.

Pomocna bywa też praca psychodietetyczna, skupiona nie na kolejnej diecie, lecz na odbudowie relacji z jedzeniem.

Pierwszy krok

Jeśli rozpoznajesz u siebie ten mechanizm, nie musisz mieć pewności, że „to już bulimia”. Powiedz lekarzowi o napadach, zachowaniach kompensacyjnych i dolegliwościach fizycznych, nawet jeśli towarzyszy temu wstyd. Równolegle warto szukać specjalisty przygotowanego do leczenia zaburzeń odżywiania. Na konsultację możesz zanotować, jak często pojawiają się trudności i jak wpływają na codzienność; nie musisz przygotowywać dziennika kalorii.

Bulimii mogą też towarzyszyć obniżony nastrój albo przewlekłe napięcie. Jeśli pojawiają się myśli rezygnacyjne, nie odkładaj kontaktu: 800 70 2222 to całodobowe, bezpłatne Centrum Wsparcia, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia obowiązuje numer 112.

Literatura

1. Fairburn, C. G. (2008). Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press.
2. American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, wyd. 5, text revision (DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
3. World Health Organization (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. World Health Organization.
4. National Institute for Health and Care Excellence (2017; aktualizacja 2020). Eating disorders: recognition and treatment. NICE guideline NG69.