Odwołujesz spotkanie, którego obawiasz się od kilku dni. Napięcie spada. Ulga jest rzeczywista. Przy następnym zaproszeniu obawa może jednak wrócić, a rezygnacja znów wydać się najłatwiejszym wyjściem.
Unikanie może chronić przed realnym niebezpieczeństwem. Może też podtrzymywać lęk, jeśli odbiera możliwość sprawdzenia, czy przewidywane zagrożenie rzeczywiście wystąpi. Znaczenie ma więc to, przed czym się wycofujesz i co tracisz przez tę decyzję.
Dlaczego ulga skłania do kolejnego wycofania?
Jednym z mechanizmów jest wzmocnienie negatywne. „Negatywne” oznacza tu usunięcie nieprzyjemnego doświadczenia, a nie ocenę człowieka. Jeśli po wycofaniu napięcie maleje, rośnie prawdopodobieństwo, że w podobnej sytuacji znów wybierzemy tę reakcję.
- Obawa przed oceną
„Jeśli zabiorę głos na zebraniu, ośmieszę się”.
- Wycofanie
Osoba nie zabiera głosu, choć chciałaby coś powiedzieć.
- Chwilowa ulga
Napięcie spada po rezygnacji z wypowiedzi.
- Prognoza bez sprawdzenia
Nie ma okazji zobaczyć reakcji innych. Obawa może wrócić przy kolejnym zebraniu.
Przykładowy przebieg unikania z obawy przed oceną. Wycofanie z realnego zagrożenia może chronić.
Ulga nie jest jednak pełnym wyjaśnieniem. Przegląd badań nad uczeniem się unikania wskazuje również na rolę oczekiwań dotyczących zagrożenia i skuteczności własnych działań. Część zachowań utrzymuje się nawet wtedy, gdy odczuwany strach jest już słabszy. Na utrzymywanie się unikania wpływa zatem więcej niż sama chwilowa ulga.
Kiedy unikanie rzeczywiście pomaga?
Decyzję trzeba oceniać w kontekście. Wyjście z sytuacji przemocy, odmowa niebezpiecznego zadania czy ograniczenie kontaktu z osobą naruszającą granice mają inną funkcję niż rezygnacja z każdej bezpiecznej rozmowy z obawy przed zakłopotaniem.
Także w terapii ekspozycyjnej niektóre formy unikania mogą ułatwiać uczestnictwo w leczeniu. Ich przydatność trzeba ocenić indywidualnie.
Przydatne pytania do rozmowy z psychologiem to: przed czym chroni mnie ta decyzja, jaki jest jej koszt i czy pozostawia mi wybór? Sporadyczne odwołanie spotkania nie wystarcza do rozpoznania problemu. Więcej uwagi wymaga powtarzający się wzorzec, w którym obawa stopniowo ogranicza pracę, relacje albo możliwość wychodzenia z domu.
Co ma zmienić terapia ekspozycyjna?
Ekspozycja polega na zaplanowanym kontakcie z bodźcem lub sytuacją wywołującą lęk. W modelu uczenia hamującego celem jest rozwijanie nowych doświadczeń, które konkurują z wcześniejszym oczekiwaniem zagrożenia. Stara reakcja nie musi zostać całkowicie „wymazana”.

W przykładowej pracy nad lękiem społecznym można sprawdzać konkretną prognozę: „jeżeli zadam pytanie, wszyscy będą się śmiać”. Później porównuje się przewidywanie z tym, co rzeczywiście nastąpiło. Istotną informacją może być także to, że niezręczna chwila była możliwa do zniesienia.
Z tej perspektywy spadek napięcia podczas pojedynczej próby nie jest jedyną miarą postępu. Znaczenie ma to, czego osoba się nauczyła i czy potrafi wykorzystać nowe doświadczenie w innych okolicznościach. Powrót lęku w nowym miejscu nie musi oznaczać utraty wszystkich korzyści terapii. Terapeuta może korzystać z tego modelu przy planowaniu leczenia; sam model nie rozstrzyga o przewadze każdej opartej na nim techniki.
Jak mocne są dowody na skuteczność leczenia?
Metaanaliza 41 randomizowanych badań, z udziałem 2835 osób, wykazała przeciętnie umiarkowaną przewagę terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) nad warunkami placebo w zmniejszaniu objawów. Badano różne zaburzenia i programy CBT, dlatego wynik nie mówi, jaka część poprawy wynikała z samego ograniczenia unikania.
W późniejszej metaanalizie 10 badań i 1250 uczestników przewaga CBT była mniejsza. Siedem badań dotyczyło PTSD, a część porównań obejmowała inną terapię, która sama może pomagać. Różnice w badanych grupach i metodach porównania nie pozwalają uznać, że CBT stała się mniej skuteczna we wszystkich zaburzeniach lękowych.
Badania potwierdzają więc korzyści z całych programów leczenia, ale trudniej na ich podstawie ustalić, który mechanizm odpowiada za poprawę.
Od czego zacząć rozmowę o własnym lęku?
Pomocny może być zapis konkretnej sytuacji: czego się obawiałem, co zrobiłem, jak zmieniło się napięcie i z czego przez to zrezygnowałem. Taka notatka pomoże opowiedzieć specjaliście o powtarzającym się wzorcu.
Jeżeli lęk wyraźnie ogranicza codzienne życie, warto omówić go ze specjalistą. Plan leczenia powinien uwzględniać rodzaj trudności, stan zdrowia, rzeczywiste zagrożenia i zgodę osoby uczestniczącej. Kontakt z realnym niebezpieczeństwem nie jest ćwiczeniem terapeutycznym. Samodzielne odtwarzanie traumatycznych wydarzeń nie jest odpowiednikiem zaplanowanego leczenia.
Literatura
Tekst jest opracowaniem psychoedukacyjnym na podstawie wybranych recenzowanych publikacji, a nie systematycznym przeglądem całej literatury. Przeglądy mechanizmów pomagają interpretować zachowanie; metaanalizy badań klinicznych dostarczają danych o wynikach terapii. Żaden z tych rodzajów publikacji nie pozwala przewidzieć rezultatu leczenia konkretnej osoby.
- Krypotos, A.-M., Effting, M., Kindt, M., & Beckers, T. (2015). Avoidance learning: A review of theoretical models and recent developments. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 9, 189. DOI: 10.3389/fnbeh.2015.00189. Przegląd teorii i badań nad uczeniem się unikania.
- Hofmann, S. G., & Hay, A. C. (2018). Rethinking avoidance: Toward a balanced approach to avoidance in treating anxiety disorders. Journal of Anxiety Disorders, 55, 14-21. DOI: 10.1016/j.janxdis.2018.03.004. Przegląd funkcji unikania i ich znaczenia dla terapii.
- Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10-23. DOI: 10.1016/j.brat.2014.04.006. Model uczenia hamującego i jego zastosowanie w ekspozycji.
- Carpenter, J. K., Andrews, L. A., Witcraft, S. M., Powers, M. B., Smits, J. A. J., & Hofmann, S. G. (2018). Cognitive behavioral therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Depression and Anxiety, 35(6), 502-514. DOI: 10.1002/da.22728.
- Bhattacharya, S., Goicoechea, C., Heshmati, S., Carpenter, J. K., & Hofmann, S. G. (2023). Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy for Anxiety-Related Disorders: A Meta-Analysis of Recent Literature. Current Psychiatry Reports, 25, 19-30. DOI: 10.1007/s11920-022-01402-8. Publikacja online: 19 grudnia 2022 r.; rok tomu: 2023.



